В Немецком доме г. Алматы состоялась презентация сборника «Из истории депортации немцев в Казахстан. 1941-1945 гг.».
Д-р Альфред Айсфельд, руководитель проекта «Выявление документов по истории и культуре немцев Казахстана в центральных и областных государственных архивах с целью их научной публикации», в рамках которого был составлен презентованный сборник, отметил, что это первая публикация по собранным документам.
В мероприятии приняли участие представители Алматинского культурно-этнического общества немцев «Возрождение», региональной Ассамблеи народа Казахстана, республиканской немецкой газеты „Deutsche Allgemeine Zeitung“, активисты и слушатели курсов немецкого языка и клуба немецкой молодежи.
Историк рассказал о работе редакционной коллегии над сборником и о видении депортации немцев через призму архивных документов, ранее нигде и никогда не публиковавшихся.
– Мне, как человеку, прожившему в Казахстане школьные годы, на всю жизнь запомнились ландшафт предгорий Заилийского Алатау и походы в горы для сбора урюка. Запомнились родственники и соседи родом с юга Украины и Поволжья, которые после отмены режима спецпоселения обустраивались в новом для них регионе. Их работоспособность, сохранение родного языка и обычаев, которые позже в научной литературе и публицистике будут называть национальными особенностями, были для моего окружения просто привычной жизнью. Помню, что русские и казахские друзья и одноклассники хоть и с любопытством, но охотно принимали крашеные пасхальные яйца. Особой популярностью пользовалась бабушкина выпечка, которую мы по незнанию других слов называли просто Kuchen. Наши друзья окрестили ее собирательно «кушки». Я, в свою очередь, познакомился с кумысом, шашлыком, мантами, пельменями и другими яствами, не свойственными нашей домашней кухне.
Запомнились и услышанные рассказы взрослых о «кулаках» из Украины, крымских греках, чеченцах и курдах и, конечно, о фронтовиках Великой Отечественной. Это наслоение обыденного и различных судеб разбудило во мне интерес к истории и политике, определило мою профессиональную ориентацию.
Темами моих научных исследований стали история и культура немцев Российской империи, СССР и постсоветских республик. Наиболее благоприятные условия для этого сложились в России и Украине, поскольку там с начала 1990-х годов к этой теме проявили интерес молодые ученые, с которыми можно было проводить совместные исследования и научные конференции. Казахстану и Средней Азии, где, по результатам переписи населения 1989 г., проживало более половины всего немецкого населения СССР, долгое время уделялось мало внимания. Причинами тому были, в первую очередь, необходимость развития исторической науки ставших суверенными государств и массовый отток немецкого населения.
Институт германских и восточно-европейских исследований Гёттингенского исследовательского центра, быть исполнительным директором которого мне выпала честь, с середины 1990-х гг. инициировал сотрудничество с исследователями и архивами этого во всех отношениях важного региона. Результатами стали монографии Г. Кронгардта «Немцы в Кыргызстане: 1880–1990 гг.» (1997), «Кыргызстан в трудах дореволюционных немецких исследователей» (1999). Первый сборник документов «Из истории немцев Казахстана (1921–1975 гг.)» увидел свет в 1997 г. при нашей поддержке. Этой публикацией документов Архива Президента Республики Казахстан был дан доступ к архивным материалам, прежде практически не введенным в научный оборот. Стимулировала исследования немецкой тематики проведенная в 1997 г. по нашей инициативе международная научная конференция, посвященная истории немцев Центральной Азии. По приглашению Института истории и этнологии им. Ш. Валиханова Академии наук Казахстана в этой конференции приняли участие историки и архивисты пяти стран, статьи которых вышли в 1998 г.
Многие читатели немецкой газеты познакомились с коллективной монографией германских и казахстанских авторов «История и культура немцев Казахстана» и мобильной выставкой «Немцы Казахстана», которую в различных городах презентует Общественный фонд «Казахстанское объединение немцев «Возрождение».
В сотрудничестве с Ассоциацией пользователей научно-образовательной компьютерной сети Казахстана «КАЗРЕНА», Архивом Президента Республики Казахстан и с привлечением других государственных архивов с 2020 г. проводится выявление документов по истории и культуре немцев за все время их проживания на территории Казахстана для их научной публикации и оцифровки. Первый результат мы уже можем презентовать. Это сборник документов «Из истории депортации немцев Казахстана. 1941-1945 гг.». В следующих томах будут опубликованы материалы периодов основания первых немецких населенных пунктов, Первой мировой войны и 1920-х – 1930-х гг. Особый интерес, наверное, вызовут документы 1956-1991 гг. – времени, в котором жили многие из читателей немецкой газеты.
Чтобы сделать архивные источники доступными более широкой общественности, их оцифрованные копии выложены на портале «heimat.kz», который через какое-то время будет общедоступен.
Так в сотрудничестве с Фондом «Возрождение» и историками благодаря архивным материалам постепенно заполняются «белые пятна» нашей общей истории.
Alfred Eisfeld: «The ‘Blank Spots’ of Our Shared History Are Gradually Being Filled»
The German House in Almaty hosted the presentation of the collection «From the History of the Deportation of Germans to Kazakhstan. 1941–1945.»
Dr. Alfred Eisfeld, head of the project «Identification of Documents on the History and Culture of Germans in Kazakhstan within Central and Regional State Archives for Academic Publication,» under which the presented collection was compiled, noted that this is the first publication based on the gathered documents.
The event was attended by representatives of the Almaty Cultural and Ethnic Society of Germans «Wiedergeburt» (Renaissance), the regional Assembly of People of Kazakhstan, the republican German newspaper «Deutsche Allgemeine Zeitung,» activists, German language course students, and members of the German Youth Club.
The historian spoke about the editorial board’s work on the collection and shared a perspective on the deportation of Germans through the prism of archival documents that had never been published anywhere before.
– As someone who spent their school years in Kazakhstan, the landscape of the Trans-Ili Alatau foothills and mountain trips to gather apricots left a lifelong impression on me. I remember relatives and neighbors originally from southern Ukraine and the Volga region who, after the abolition of the special settlement regime, were settling into their new region. Their work ethic, preservation of their native language and customs — which would later be referred to as national characteristics in academic literature and journalism — were simply a normal part of daily life for those around me. I remember that Russian and Kazakh friends and classmates gladly and curiously accepted dyed Easter eggs. My grandmother’s pastries, which we simply called «Kuchen» due to a lack of other words, were especially popular. Our friends collectively dubbed them «kushki.» I, in turn, discovered koumiss, shashlik, manti, dumplings, and other dishes that were not typical of our home cooking.
I also remember hearing adults’ stories about «kulaks» from Ukraine, Crimean Greeks, Chechens, and Kurds, and, of course, about the front-line soldiers of the Great Patriotic War. This layering of everyday life and diverse destinies awakened my interest in history and politics, defining my professional path.
The history and culture of Germans in the Russian Empire, the USSR, and post-Soviet republics became the subjects of my academic research. The most favorable conditions for this emerged in Russia and Ukraine, as young scholars there showed interest in the topic starting in the early 1990s, allowing for joint research and academic conferences. For a long time, little attention was paid to Kazakhstan and Central Asia, where, according to the 1989 census, more than half of the entire German population of the USSR resided. The primary reasons for this were the need to develop the historical science of newly sovereign states and the mass exodus of the German population.
The Institute for German and Eastern European Studies at the Göttingen Research Center, which I have the honor of serving as executive director, has initiated cooperation with researchers and archives in this critically important region since the mid-1990s. This resulted in the monographs «Germans in Kyrgyzstan: 1880–1990» (1997) by G. Krongardt, and «Kyrgyzstan in the Works of Pre-Revolutionary German Researchers» (1999). The first collection of documents, «From the History of Germans in Kazakhstan (1921–1975),» was published in 1997 with our support. This publication of documents from the Archive of the President of the Republic of Kazakhstan provided access to archival materials that had previously seen virtually no academic circulation. Research into German themes was further stimulated by an international academic conference dedicated to the history of Germans in Central Asia, organized on our initiative in 1997. At the invitation of the Ch. Valikhanov Institute of History and Ethnology of the Academy of Sciences of Kazakhstan, historians and archivists from five countries participated in this conference, and their papers were published in 1998.
Many readers of the German newspaper are familiar with the collective monograph by German and Kazakh authors titled «History and Culture of Germans of Kazakhstan» and the mobile exhibition «Germans of Kazakhstan,» presented in various cities by the Public Foundation «Kazakhstan Association of Germans ‘Wiedergeburt'».
Since 2020, in cooperation with the Association of Users of the Kazakhstan Scientific and Educational Computer Network «KazRENA», the Archive of the President of the Republic of Kazakhstan, and with the involvement of other state archives, a project has been underway to identify documents on the history and culture of Germans throughout their entire period of residence in Kazakhstan for academic publication and digitization. We can already present the first result: the document collection «From the History of the Deportation of Germans of Kazakhstan. 1941–1945.» Subsequent volumes will feature materials from the periods of the establishment of the first German settlements, World War I, and the 1920s–1930s. The documents from 1956–1991 — a time lived through by many readers of the German newspaper — will likely evoke particular interest.
To make these archival sources accessible to a broader audience, their digitized copies are uploaded to the «heimat.kz» portal, which will become publicly available in due course.
Thus, in cooperation with the «Wiedergeburt» Foundation and historians, archival materials are gradually filling the «blank spots» of our shared history.
Альфред Айсфельд: «Ортақ тарихымыздың «ақтаңдақтары» біртіндеп толығып келеді»
Алматы қаласындағы Неміс үйінде «Қазақстанға немістерді депортациялау тарихынан. 1941-1945 жж.» атты жинақтың таныстырылымы өтті.
Осы жинақты құрастыруға негіз болған «Ғылыми жариялау мақсатында орталық және облыстық мемлекеттік архивтердегі Қазақстан немістерінің тарихы мен мәдениетіне қатысты құжаттарды анықтау» жобасының жетекшісі, доктор Альфред Айсфельд бұл жиналған құжаттар бойынша алғашқы жарияланым екенін атап өтті.
Шараға «Возрождение» Алматы немістерінің мәдени-этникалық қоғамының, аймақтық Қазақстан халқы Ассамблеясының, республикалық «Deutsche Allgemeine Zeitung» неміс газетінің өкілдері, белсенділер, неміс тілі курстарының тыңдаушылары мен неміс жастары клубының мүшелері қатысты.
Тарихшы редакциялық алқаның жинақ үстіндегі жұмысы және немістер депортациясын бұған дейін еш жерде жарияланбаған архивтік құжаттар призмасы арқылы көру туралы айтып берді.
– Мектеп жылдарын Қазақстанда өткізген адам ретінде Іле Алатауы бөктерінің ландшафты мен тауға өрік жинауға барған сәттерім өмір бойы есімде қалды. Арнайы қоныс аудару режимі жойылғаннан кейін өздері үшін жаңа өңірге қоныстана бастаған Украинаның оңтүстігі мен Поволжьеден шыққан туыстарымыз бен көршілеріміз есімде. Олардың еңбекқорлығы, ана тілі мен салт-дәстүрін сақтауы — кейіннен ғылыми әдебиеттер мен публицистикада ұлттық ерекшеліктер деп аталатын дүниелер — біздің ортамыз үшін жай ғана үйреншікті өмір салты еді. Орыс және қазақ достарым мен сыныптастарымның пасханың боялған жұмыртқаларын қызығушылықпен әрі ықыласпен қабылдағаны есімде. Әжеміздің пісірген тәттілері ерекше танымал еді, біз басқа сөзді білмегендіктен оны жай ғана «Kuchen» деп атайтынбыз. Достарымыз оны жинақтап «кушки» деп кетті. Өз кезегінде мен де үй тағамдарымызға тән емес қымызбен, шашлықпен, мәнтімен, тұшпарамен және басқа да дәмді тағамдармен таныстым.
Үлкендердің Украинадан келген «кулактар», қырым гректері, шешендер мен күрдтер туралы және, әрине, Ұлы Отан соғысының майдангерлері туралы айтқан әңгімелері де жадымда қалды. Күнделікті өмір мен түрлі тағдырлардың осылай тоғысуы бойымда тарих пен саясатқа деген қызығушылықты оятып, кәсіби бағытымды айқындап берді.
Менің ғылыми зерттеулерімнің тақырыбы Ресей империясы, КСРО және посткеңестік республикалардағы немістердің тарихы мен мәдениеті болды. Бұл үшін ең қолайлы жағдай Ресей мен Украинада қалыптасты, өйткені онда 1990-жылдардың басынан бастап жас ғалымдар бұл тақырыпқа қызығушылық танытып, олармен бірлескен зерттеулер мен ғылыми конференциялар өткізуге мүмкіндік туды. 1989 жылғы халық санағының қорытындысы бойынша КСРО-дағы барлық неміс халқының жартысынан астамы тұрған Қазақстан мен Орта Азияға ұзақ уақыт бойы аз көңіл бөлінді. Оның басты себептері, ең алдымен, егемендік алған мемлекеттердің тарих ғылымын дамыту қажеттілігі және неміс халқының жаппай көшіп кетуі болды.
Мен атқарушы директоры болу мәртебесіне ие болған Геттинген зерттеу орталығының Герман және Шығыс Еуропа зерттеулері институты 1990-жылдардың ортасынан бастап осы маңызды аймақтың зерттеушілерімен және архивтерімен ынтымақтастықты бастады. Оның нәтижесі ретінде Г. Кронгардтың «Қырғызстандағы немістер: 1880–1990 жж.» (1997), «Қырғызстан революцияға дейінгі неміс зерттеушілерінің еңбектерінде» (1999) атты монографиялары жарық көрді. «Қазақстан немістерінің тарихынан (1921–1975 жж.)» атты алғашқы құжаттар жинағы 1997 жылы біздің қолдауымызбен жарық көрді. Қазақстан Республикасы Президенті Архивінің құжаттары басылып шыққан бұл басылым арқылы бұған дейін ғылыми айналымға мүлдем енбеген архивтік материалдарға жол ашылды. 1997 жылы біздің бастамамызбен өткен Орталық Азия немістерінің тарихына арналған халықаралық ғылыми конференция неміс тақырыбындағы зерттеулерге серпін берді. Қазақстан Ғылым академиясының Ш. Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының шақыруымен бұл конференцияға бес елдің тарихшылары мен архившілері қатысып, олардың мақалалары 1998 жылы жарық көрді.
Неміс газетінің көптеген оқырмандары германдық және қазақстандық авторлардың «Қазақстан немістерінің тарихы мен мәдениеті» атты ұжымдық монографиясымен және «Возрождение» немістер бірлестігі» қоғамдық қоры түрлі қалаларда таныстырып жүрген «Қазақстан немістері» мобильді көрмесімен танысты.
2020 жылдан бастап «КАЗРЕНА» Қазақстанның ғылыми-білім беру компьютерлік желісін пайдаланушылар қауымдастығымен, Қазақстан Республикасы Президентінің Архивімен бірлесіп және басқа да мемлекеттік архивтерді тарта отырып, немістердің Қазақстан аумағында тұрған бүкіл кезеңіндегі тарихы мен мәдениеті бойынша құжаттарды ғылыми жариялау және цифрландыру үшін анықтау жұмыстары жүргізілуде. Алғашқы нәтижені бүгін таныстыра аламыз. Бұл — «Қазақстан немістерін депортациялау тарихынан. 1941-1945 жж.» құжаттар жинағы. Келесі томдарда алғашқы неміс елді мекендерінің негізі қаланған кезең, Бірінші дүниежүзілік соғыс және 1920-1930 жылдардағы материалдар жарияланады. Неміс газетінің көптеген оқырмандары өздері өмір сүрген кезең — 1956-1991 жылдардағы құжаттарға ерекше қызығушылық танытады деп ойлаймын.
Архивтік дереккөздерді кеңінен қолжетімді ету үшін олардың цифрландырылған көшірмелері «heimat.kz» порталына орналастырылды, ол белгілі бір уақыттан кейін баршаға ашық болады.
Осылайша, «Возрождение» қорымен және тарихшылармен бірлескен жұмыстың, архивтік материалдардың арқасында ортақ тарихымыздың «ақтаңдақтары» біртіндеп толығып келеді.
